ODELJENJE ZA ISTORIJU

Priča o postanju odeljenja za istoriju počinje aktivnostima na prikupljanju muzejskih predmeta o savremenim istorijskim zbivanjima i brigom o decenijskim i poludecenijskim jublejima Drugog svetskog rata. Prema „Pravilniku o radu i organizaciji Narodnog muzeja“ ovi poslovi su spadali u delokrug istorijskog NOB odeljenja. Sav ostali muzejski materijal, od neolita do novog veka, poveren je arheološko-istorijskom odeljenju, koje je imalo i etnografsku zbirku. I dok sa dolaskom prvog arheologa brigu o najstarijoj prošlosti preuzima školovan kustos, istorijska građa će ga još dugo čekati, bez obzira što je prilikom osnivanja istaknuta namera proučavanja prošlosti čačanskog kraja, kao cilj s kojim se ustanova formira.
Daleka tradicija da se u gospodar Jovanovom konaku nekada čuvao jedan top i njegova zastava produžena je prikupljanjem oružja članova ove vladarske porodice. Kategoriji darovnog oružja pripadale su dve kubure Tanasija Simića i sablja Trifuna Novakovića, dobijeni od kneza Miloša Obrenovića.  Uzbuđenje s kojim su ovakve relikvije primane učinilo je da je dugo ostalo nerazjašnjeno da li je jedna sablja iz konaka u Brusnici pripadala Milanu ili Jovanu Obrenoviću. U značajne akvizicije ovog perioda spada i ustaničko oružje Risima Risimovića iz Zeoka i Lazara Stovraga iz Banjice. Jedan vek kasnije vođenim ratovima pripadale su sablja, koju je kao general Stepa Stepanović u martu 1913. primio od Šukri-paše prilikom predaje Jedrena i izuzetni primerak sablje sa graviranim sečivom, zatečen sa ostalom opremom pored poginulog majora Mihaila Gavrovića kod Surčina 1914. godine. Neupordivo brojniji materijal (573 predmeta u vreme osnivanja) imalo je istorijsko NOB odeljenje, ali se on sastojao uglavnom od fotografija i arhivske građe, dok su se realije i oružje sporadično pojavljivali. Kada je posle  otvaranja prve muzejske postavke prestala honorarna služba profesoru Dragomiru Popoviću, koji je u četiri sveske pedantno popisao sve muzejske predmete, brigu o celokupnoj istorijskoj građi preuzeli su arheolozi i etnolozi. Originalni predmeti iz Drugog svetskog rata, nekoliko kopija i karata, popisani su u posebnoj inventarskoj knjizi, koja se završavala rednim brojem 93. Starijem istorijskom materijalu nije priznato osnovno svojstvo, pa su dekoracije i oružje uključeni u etnografsko odeljenje. Nejasna koncepcija razvoja odeljenja za istoriju ogleda se u ustupanju zbirke dokumenata, štampe i retkih knjiga Istorijskom arhivu u Čačku. Kada na izložbama više nije bilo interesantno ni učesnicima događaja da prolaze ispred svojih likova bilo je jasno da je istoričar neophodan za dalji razvoj muzeja, ali muzejski savet procenio je da bi bilo najbolje da se za te poslove primi istoričar umetnosti i vodi još neke zbirke. Tek 1966. odeljenje za istoriju je u ličnosti Miodraga Lazarevića (Čačak 1931 - Čačak 1996) dobilo prvog kustosa. Pet godina provedenih u muzeju obeležio je učešćem u pokretanju „Zbornika radova Narodnog muzeja“, izuzetnm smislom za pedagoški rad i istraživanjem građe za period između dva svetska rata u Arhivu Bosne i Hercegovine u Sarajevu.
Prekretnicu u razvoju odeljenja za istoriju predstavlja dolazak istoričara Teodosija Vukosavljevića (Ljubić 1931 - Čačak 1996) za kustosa  1972. godine. Polet u radu na prikupljanju  muzejskih predmeta iz prvih godina po osnivanju bio je zaboravljen, tako da se moralo krenuti ispočetka. Naporedo sa terenskim radom otpočelo je inventarisanje i reinventarisanje  celokupnog materijala, ali tako da se posle desetak godina pokazalo neophodnim spajanje tri inventarske celine (čačanski kraj do 1918, zbirka fotografija, radnički pokret i NOB)  i upisivanje u jedan registar kulturnih dobara. U radu na prikupljanju predmeta dugo se zadržala praksa rada sa po nekim poverenikom na terenu, jer se samo preko njih stizalo do odseljenih Čačana i dragocenih predmeta. Novim akvizicijama formirane su izuzetno vredne celine, koje pokrivaju istoriju Desetog pešadijskog puka u ratovima 1912-1918. i Druge proleterske brigade 1942-1945. Ponekad je usklađivanje iskrenih nastojanja odeljenja za popunu zbirki i odanosti vlasnika predmeta porodičnoj tradiciji trajalo godinama. Kada zavičajne simpatije nisu bile dovoljne da predmet vrate u Čačak, skromne mogućnosti za otkup pretvarale su istoričara u svedoka nestanka sopstvenog otkrića. Ipak, neposredi rezultati bili su vidljivi    već u stalnoj postavci iz 1974, u čijem dvodelnom konceptu je i dalje jedna polovina prostora pripadala radničkom pokretu i NOB-u. Fizički odvojene celine, prizemlje i sprat, razdvajao je i metodološki pristup oblikovanju ekspozicije, pa je savremena istorija bila siva zbog fotografija i manje privlačna publici i pored dopuna i izmena, kako bi se uskladio  slikovni, dokumentarni i trodimenzionalni materijal.  Većih uspeha u inoviranju ove celine nije bilo i iz razloga što je drugi deo skromnog fonda bio izložen u „Muzeju revoluconarne omladine čačanskog kraja“.
Sedamdesetih i osamdesetih godina   pošlog veka nije bila napuštena praksa priređivanja izložbi povodom istorijskih jubileja, ali one umesto prigodnih postaju studijske. Sem Čačka najčešće su gostovale samo u susednim varošima Guči, Ivanjici i Gornjem Milanovcu. Izuzetak je izložba „Pukovnik Dragutin Gavrilović“, koja je posle gostovanja u Narodnom muzeju u Kruševcu   (1990), na poziv Muzeja grada Beograda bila postavljena u dvorani ujedinjenja Krsmanovićeve kuće na Terazijama (1991). Nažalost sasvim retko štampani su katalozi da bi ih sačuvali prolaznosti i zaborava. Rezultat ove i  niza izložbi sa temama iz ratne istorije sabrani su u ujednačenu priču o čačanskm kraju u ustancima i ratovima XIX i XX veka u stalnoj postavci 1996. Sprat gospodar Jovanovog konaka i dalje je fizička i tematska celina i zbog okolnosti da smo nenaviknuti na muzeološko promišljanje društvene istorije. Pred našim očima je još uvek romantičarski san  o starom Čačku, bez mnogo poznavanja građanskog društva, koje je ostavilo vrlo duboke tragove u njegovoj prošlosti. Ozbiljan pomak u ovom pravcu bila je izložba „Opština Čačak i njeni predsednici 1918-1941.“, posle čega je usledio nz studija i članaka o gradu uoči Drugog svetskog rata.
Odeljenje za istoriju čuva građu od XIV do XX veka. Ima oko 5000 predmeta. Najbrojnije su zbirke fotografija, dekoracija, oružja i vojne opreme, uniformi, knjiga i neknjižnog materijala, arhivske građe, savremenih povelja, realija i dr. Bitke i junaci bili su glavna oblast interesovanja, pa se u zbirkama nalaze predmeti kneza Miloša Obrenovića, gospodara Jovana Obrenovića, princa Đorđa Karađorđevića, vojvode Stepe Spepanovića, vojvode Petra Bojovića, generala Koste Protića, pukovnika Dragutina Gavrilovića i dr. Temama društvene istorije poripada zaostavština svešteničke porodice Popović iz Ježevice, koju čini biblioteka, umetnički predmeti, arhivska građa i fotografije. Izuzetno otkriće predstavlja 250 starih i retkih knjiga iz perioda između 1519 i 1867. godine, što potpuno menja sliku kulturnog života srpske varoši XIX veka.
Posebnu celinu čini numizmatička zbirka. Sastoji se od    antičkih i srednjovekovnih ostava, slučajnih nalaza i savremenog novca. Odmah po osnivanju muzeja     otkupljena je ostava rimskog novca iz II-III veka, pronađena u selu Goračićima (109 komada) i deo ostave srpskog srednjovekovnog novca (15 komada) i nakita  iz XIV veka  iz Koštunića. Nalaz vizantijskog čankastog novca iz druge polovine XII i početka XIII veka (126 komada) potiče iz Zablaća. Pojedinačnim komadima najzastupljeniji je novac Srbije, Crne Gore i Jugoslavije XIX i XX veka.
Sistematski rad na obradi zbirki i pripremanju izložbi  odvijao se i kroz istraživački rad u arhivima i bibliotekama, tako da je prkupljen veliki fond pomoćnog   muzejskog materijala. Neke muzeološke teme obrađene su kao katalog izložbe, studija ili članak  i knjiga na istu temu. Kustosi odeljenja za istoriju  su svoje priloge  najčešće objavljivali u „Zborniku radova Narodnog muzeja“  i redovno učestvovali   u radu njegove redakcije. Pored toga sarađivali su u najuglednijim časopisima: „Balcanica“, „Prlozi za književnost, jezik, istoriju i folklor“, „Istorijski časopis“, „Istorija XX veka“, „Vojnoistorijski glasnik“, „Godišnjak grada Beograda“, „Godišnjak za društvenu istoriju“ i dr. Učestvovali su na velikom broju  naučnih skupova sa vrlo sadržajnim referatima.
Odeljenje za istoriju organizovalo je nekoliko naučnih skupova, oslanjajući se pre svega na rezultate rada na istraživanju tema iz lokalne istorije. Osam vekova čačanske crkve okupilo je kustose odeljenja za arheologiju, istoriju i istoriju umetnosti oko velike izložbe „Bogorodičina crkva na Moravi“. Arheološka građa sa ovog lokaliteta, riznica, slikovni i pisani izvori  bili su deo ekspozicije i predmet razmatranja na naučnom skupu „Bogorodica Gradačka u istoriji srpskog naroda“ (1992), na kome je pročitan veliki broj  vrednih priloga za istoriju Čačka. Povodom sto dvadesetogodišnjice ratova za oslobođenje i nezavisnost o rezultatima svojih istraživanja govorili su dva dana u Čačku i Ivanjici najugledniji istoričari   na temu „Ibarska  vojska u Srpsko-turskim ratovima 1876-1878. godine“ (1996). Tri manja skupa bila su posvećena Haxi-Prodanovoj bunu (1989), Goračićskoj buni (1993) i ulozi Ranka Tajsića u političkom životu Srbije (1993). Ipak velikih istraživačkih poduhvata  nije bilo iako se razmišljalo o jednom biografskom leksikonu znamenitih Čačana XIX i XX veka  i istoriji Čačka.
U razvoju odeljenja za istoriju učestvovale su tri generacije kustosa. Neumorno su radili na prikupljanju predmeta, formiranju zbirki, izradi muzeološke dokumentacije, pripremi izložbi i bili istrajni u svojim istraživačkim interesovanjima. Istoričar Radivoje Bojović  došao je u odeljenje 1981. Utemeljio je niz zbirki vezanih za društvenu i ratnu istoriju i velikim akvizicijama obezbedio im vrlo ugledno mesto u muzejskim fondovima Srbije. Na studijskom boravku u Ruskoj akademiji nauka  bio je 1988. Bavi se istorijom Srbije i rusko-srpskim vezama u XIX veku. Istraživao je u arhivima i bibliotekama u Moskvi, Kijevu, Harkovu, Zagrebu, Beogradu i dr. Zajedno sa njim u muzeju je proveo kratko vreme Slobodan Nevoljica, kustos-istoričar, iza koga je ostao veliki fond predmeta omladinskih radnih akcija. Rad na temama savremene istorije nastavio je istoričar Miloš Timotijević 1997. Istraživačkim aktivnostima na temama Drugog svetskog rata sinhronizovao je rad sa Istorijskim arhivom kroz zajedničku realizaciju monografije „Zatamnjena prošlost“ posvećene ravnogorskom pokretu čačanskog kraja. NJegovo bavljenje istorijom Jugoslavije nije ostavilo neučenom ni jednu od društvenih nedaća i potresa poslednjih decenija u zbirkama, koje nastaju.

Radivoje Bojović