ARHEOLOŠKO ODELJENJE

Arheološko odeljenje  Narodnog muzeja u Čačku je osnovano 1955. godine kada dužnost kustosa arheologa preuzima Milena Đuknić – Ikodinović koja je skoro 30 godina kao jedini stručnjak ovog odeljenja. Njena istraživanja su odredila smernice razvoja Muzeja.
Aktivnosti arheološkog odeljenja su usmerene na sistematska rekognosciranja terena, arheološka iskopavanja, stručnu obradu materijala, zaštitu, osnivanje zbirki, kao i publikovanje postugnutih rezultata.
Sistematska rekognosciranja teritorije koju svojim radom obuhvata Narodni muzej u Čačku se obavljaju redovno od 1955. godine. Teritorije opština Čačak  i Lučani su u  velikoj meri rekognoscirane, dok su opštine Ivanjica i Gornji Milanovac samo delimično obuhvaćene.  Do sada su jedino publikovani rezultati rekognosciranja Dragačeva (opština Lučani).
Arheološka iskopavanja spadaju među najznačajnije aktivnosti ovog odeljenja. Vršena su samostalno ili u saradnji sa drugim ustanovama. Od prvih arheoloških iskopavanja  1956. godine na lokalitetu Grotnica u Guči,  ova vrsta delatnosti  se obavlja skoro svake godine.
          Posebna pažnja je posvećena istraživanjima neolitskih lokaliteta.
Praistorijske humke su, kao jedna od karakteristika ovog kraja, istraživane od 1956. do 2000. godine. Ukupno je istraženo 39 humki. Na osnovu rezultata dugogodišnjih arheoloških istraživanja  se pokazalo da se  istražene humke mogu podeliti na tri koncentracione zone: bronzanodopske humke Dragačeva i kablarskog venca  i na nekropole pod humkama halštatskih kultura u kotlini Zapadne Morave.
Veliki je broj istraženih antičkih i srednjovekovnih lokaliteta. Ova istraživanja su često vođena u saradnji sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva.
Osim samostalnih istraživanja, arheološko odeljenje  je sarađivalo i na naučno – istraživačkim projektima sa Arheološkim institutom iz Beograda. Početkom osamdesetih godina  je organizovan čitav niz različitih projekata: “Rekognosciranje jugozapadne Srbije” pod rukovodstvom Slavenke Ercegović-Pavlović; “Antički gradovi na teritoriji regiona Kraljevo” i  “Istraživanje srednjovekovnih gradova na teritoriji opština Čačak, Lučani  i Gornji Milanovac” pod rukovodstvom Miloja Vasića,  “Arheološka istraživanja rudarenja na Rudniku  u praistoriji, antici i srednjem veku” pod rukovodstvom Borislava Jovanovića. Sa Republičkim zavodom za zaštitu spomenika kulture iz Beograda  je organizovan projekat  “Arheološka istraživanja  prostora crkve Bogorodice Gradačke” pod rukovodstvom Milke Čanak-Medić. Ova istraživanja, u saradnji sa Muzejem  je nastavio Zavod za zaštitu spomenika  kulture iz Kraljeva 1999. godine. Projekat “Sahranjivanje pod humkama u čačanskom kraju” je organizovan 1996. godine  takođe u saradnji  Arhološkog instituta iz Beograda i Narodnog muzeja u Čačku pod rukovodstvom  Lidije Nikitović.
Arheološka istraživanja su vođena u cilju stvaranja kompletne slike iz prethodnih epoha na teritoriji koju svojim radom obuhvata Muzej u Čačku. Na arheološkoj karti čačanskog kraja za sada jedino nedostaju nalazišta iz mlađeg gvozdenog doba.
Samostalne izložbe koje je organizovao Muzej u Čačku su: “Ilirske humke u Arenici” , “Ko su Iliri” (izvedena u  saradnji sa Narodnim muzejem iz Užica), “Sahranjivanje pod humkama  bronzanog doba u čačanskom kraju” , “Neolit u zapadnom Pomoravlju” ,  a u saradnji sa kolegama iz drugih odeljenja Muzeja u Čačku izložba “Bogorodičina crkva na Moravi” . Takođe, u galeriji Muzeja se organizuju gostujuće izložbe sa arheološkom tematikom.
Arheološku zbirku čini materijal  pronađen na dosadašnjim iskopavanjima, kao i predmeti nabavljeni otkupom, pokloni ili slučajni nalazi. Do sada je inventarisano 1639 predmeta. Najznačajniji primerci ove zbirke se nalaze na stalnoj postavci Narodnog muzeja u Čačku  smeštenoj u konaku Jovana Obrenovića.
Rezultati istraživanja naših arheologa uglavnom su publikovani  u Zborniku radova Narodnog muzeja u Čačku,  a sarađuju i sa drugim stručnim časopisima: Starinar, Glasnik Srpskog arheološkog društva, Arheološka radionica, Archeologia Iugoslavica, Arheološki pregled, Glasnik Srpske akademije nauka i umetnosti.
Kao priznanje za rad i dostugnuća arheološkog odeljenja Narodni muzej u Čačku je dobio 1976. godine povelju sa plaketom od Saveza arheoloških društava Jugoslavije. 
Od 1982. godine u Muzeju radi arheolog Lidija Nikitović. Njena istraživanja  su uglavnom usmerena ka proučavanju praistorijskih kultura u čačanskom kraju. Iste godine se zapošljava i arheolog Olivera Marković, koja se bavila istraživanjem srednjovekovne materijalne kulture. U Muzeju je radila do 1996. godine. Njen rad nastavlja i upotpunjuje arheolog Dejan Radičević od 1999. do 2002. godine. Od 2001. godine u arheološkom odeljenju Muzeja u Čačku  radi i arheolog Katarina Nikolić.

Istorijat arheoloških istraživanja

Dosadašnjim arheološkim istraživanjima nisu registrovani paleolitski niti mezolitski lokaliteti, kao ni sličajni nalazi iz ovih najranijih praistorijskih perioda.
Najstarija arheološka nalazišta na našoj teritoriji pripadaju vremenu neolita, s tim što njihova koncentracija nije tako intenzivna kao na području Podunavlja ili Basena Velike Morave. Do sada je registrovano i sondažno istraženo deset lokaliteta koji  svim  neolitskim periodima  – od najstarijeg neolita do poslednjih faza vinčanske kulture.  Arheološka istraživanja su obavljana na lokalitetima Vinogradi u Riđagama, Poljčine  i Bakovača  u Ostri,  Trsine u Gornjoj Gorevnici, Breg u Guči, Anište u Bresnici.
Za prelazni period neolita u eneolit mogu se vezati i retko evidentirani ostaci rudarenja, konstatovani na  području planine Rudnik.  U okviru projekta “Arheološka istraživanja rudarenja na Rudniku u praistoriji, antici i srednjem veku”  na lokaciji Prljuša – Mali Šturac  su istraživana praistorijska  okna koja se vezuju  za ovaj period.
Za eneolitski period se raspolaže oskudnim podacima. Otkriveni materijal je iz poremećenog sloja na lokalitetu Sokolica Ostri.   
Bronzanodopski lokaliteti su intenzivnije zastupljeni. Za ovo praistorijsko razdoblje su karakteristične nekropole pod humkama.  Uočene su tri koncentracione zone prostiranja ovih humki: Dragačevo, kablarski venac i kotlina Zapadne Morave. Posebna koncentracija ovih humki u Dragačevu je poznata u literaturi pod imenom  Markovica - Negrišori. U periodu 1956 – 1989, na području Dragačeva  i kablarskog venca, sistematskim iskopavanjima je istraženo 26 humki u okviru 12 nekropola.  Samo su dve nekropole u potpunosti istražene:  Ivkovo brdo u  Krstacu  i Babinjak u Donjoj Kravarici. Druga zona praistorijskih humki planinskog područja se može pratiti kablarskim vencem od sela Rožaca  preko Jančića, Gornje Dobrinje, Gojne Gore i dalje prema požeškom kraju.  Na Kablaru, u selu Jančićima,  se istraživalo u više kampanja na lokalitetima Veliko polje, Dubac i Ravnine. Naseobinski materijal iz perioda bronzanog doba   je do sada evidentiran na dva lokaliteta: Slatina u Gornjoj Gorevnici  i Sokolica u Ostri.
Nalazi iz prelaznog perioda bronzanog u gvozdeno doba zastupljeni su samo u ataru planinskih sela Ostre i Vujetinaca.  Ovom periodu pripada i jedna slučajno  pronađena ostava bronzanih grivni iz sela Gornji Branetići  na teritoriji opštine Gornji Milanovac.
Nekropole halštatskog perioda  su formirane u kotlini Zapadne Morave.  Sedamdesetih godina, u toku tri kampanje su iskopavane humke na lokalitetu Guševac u Mrčajevcima. U okviru projekta “Sahranjivanje pod humkama u čačanskom kraju” istraživanja su vršena na lokalitetima Ade u Prijevoru i Lugovi – Bent u Mojsinju. U Mojsinju je istraženo pet humki u vremenu od 1997. do 2000. godine. Ovo nalazište je značajno po  grobovima ranog gvozdenog doba (horizont kalakača). Od izuzetnog značaja je  otkriće nekropole u Atenici. Istražene su dve kneževske humke datovane u  VI – V vek pre n.e.. Ove humke se izdvajaju svojom monumentalnošću, grobnim i ritualnim objektima, kao i bogatim i raznovrsnim prilozima strane proizvodnje. Značaj otkrića humki u Atenici prevazilazi lokalne okvire, a materijal zauzima jedno od  najvažnijih mesta na stalnoj arheološkoj postavci u Narodnom muzeju u Čačku. 
Naselja starijeg gvozdenog doba su uglavnom gradinskog tipa.  Na teritoriji opština Čačak, Gornji Milanovac i Lučani sondažno su istražene četiri gradine: Sokolica u Ostri, Gradina na Jelici, Gradina u Vučkovici  i Jerinin grad u
Gornjoj Crnući koje su, između ostalog, sadržavale keramički materijal tipa basarabi. Evidentirana su i dva naselja ravničarskog tipa u dolini Zapadne Morave, ali do sada nisu istraživana.
Najviše podataka o antičkom periodu je dobijeno zahvaljujući projektu “Istraživanje antičkih gradova na području regiona Kraljevo”. Rekognosciranjima i  iskopavanjima oko Čačka registrovano je  11 antičkih lokaliteta, od kojih su neki sistematski, a neki sondažno ispitani.  Zaštitnim iskopavanjima  crkvene porte u Čačku, dvorišta Narodnog muzeja u Čačku,  kao i građevinskim radovima na širem području grada, otkriveno je više arhitektonskih celina, tako da se može pretpostaviti da je u IV veku ovde postojalo značajnije naselje. U centru Čačka su otkrivene rimske terme  iz III – IV veka. Istraživanja su imala zaštitni karakter, jer je lokalitet bio ugrožen građevinskim radovima. Nakon obavljenih iskopavanja, terme su konzervirane i prezentovane javnosti. U čačanskom naselju Beljina su iskopavane rimske terme iz III – IV veka za koje se pretpostavlja da su pripadale jednoj vili. Oko 300 metara istočno od ovih termi, u porti crkve Uspenija Presvete Bogorodice,  tokom prošle godine se otpočelo sa istraživanjima još jednog antičkog objekta. U dolini Zapadne Morave i njenih pritoka, kao i na pobrđu otkriveni su ostaci vila rustica, od kojih su istražene vile na lokalitetima: Pitomine u  Prijevoru, Palučke u Dučalovićima, Dublje u Gornjoj Gorevnici. 
U okviru projekta “ Srednjovekovni gradovi na teritoriji opština Čačak, Lučani i Gornji Milanovac”, istraženo je sedam lokaliteta gradinskog tipa: Gradina na Jelici, Jerinin grad  u Gornjoj Crnući, Sokolica u Ostri, Stojkovića gradina  u Viči,  Gradina u Vučkovici, Grad u Lisu i Trijeska kod Gornjeg Milanovca.  Vreme njihove izgradnje se može dovesti u vezu  sa tzv. obnovom limesa u vreme vizantijskog cara  Justinijana (VI vek). Jedan od najvažnijih ranosrednjovekovnih lokaliteta kod nas je Gradina na Jelici, za koju  se smatra da je bila veći crkveni centar i nastanjena velikim brojem stanovnika. Iskopavanja su  započeta 1984. godine pod rukovodstvom Mihaila Milinkovića i uz manje prekide obaljaju se do danas. Istražen je samo manji  deo utvrđena u okviru kojeg su evidentirani ostaci bedema, kula, kapija, pet bazilika, rezidencijalnih građevina, skulptura, fresaka.... Uz arheološka istraživanja Gradine na Jelici  vrše se i  konzervatorski radovi. Arheološki radovi na Gradini u Lisu nastavljena su od  2000. godine.
Lokaliteti sa srednjovekovnim naseobinskim materijalom na našoj teritoriji  su malobrojni. Značajan je lokalitet  Kulina u Rošcima na kome je nađeno dosta materijala iz X – XI veka.  Lokalitet je smešten na teško pristupačnom terenu u Ovčarsko – kablarskoj klisuri  i samo je delimično istražen. Verovatno se radi o utvrđenom naselju. 
U sklopu sistematskih istraživanja prostora oko čačanske crkve otkriven je i malobrojni materijal  iz X – XV veka. Dosadašnjim radovima još uvek nije utrvđeno  vreme nastanka crkve.
Rekognosciranjima na teritoriji koju obuhvata Narodni muzej u Čačku registrovana su mesta koja nose nazive “Grčko”, “Mađarsko” ili “Židovsko” groblje.  Ovde se radi o nekropolama čija se starost može smestiti u period srednjeg veka, a bila su u  upotrebi sve do početka  XIX veka.  Prilikom istraživanja  praistorijske humke na lokalitetu Guševac u Mrčajevcima otkrivena je   srednjovekovna nekropola  na redove  ukopana u humke  sa starijim i mlađim horizontom sahranjivanja.  Rimske terme u centru Čačka su takođe poslužile za sahranjivanje u srednjem veku. 
Od većeg broja zabeleženih toponima “Crkvina”, na samo nekoliko su pronađeni arhitektonski ostaci - u selima Donja i Gornja Gorevnica,  Atenica, Trnava, Viljuša, Kotraža i Goračići).  Sistematski su istražene, zajedno sa delovima nekropola, crkvine u Viljuši, Gornjoj Gorevnici i Trnavi. U oba slučaja radi se o manjim, jednobrodnim crkvama sa ostacima živopisa, izgrađenim u predtursko vreme. U selu Trnava je, pored crkvenog objekta, nađena i jama sa naseobinskim materijalom iz  XIV – XV veka.
Planina Rudnik je istraživana u okviru višegodišnjeg projekta “Istraživanje rudarstva na Rudniku u praistoriji, antici i srednjem veku”. Sondažno i sistematski je istraženo više srednjovekovnih lokaliteta: Misa, Gradovi, Ostrvica, Trijeska, Gornja Crnuća.  Ispitana su i rudarska okna  na Malom Šturcu .  U ataru sela Majdan   otkrivene su i istražene   četiri  srednjovnjkovne crkve koje se datuju u XIV – XV vek.