ARHEOLOŠKA ISKOPAVANJA

Crkva Uspenija Presvete Bogorodice

Gradina na Jelici

Liška Ćava

Dvorište Narodnog muzeja u Čačku, iskopavanja 2006

Arheološka istraživanja u Dragačevu

Ruševine nekadašnjeg utvrđenja nalaze se na severozapadnom kraju brda Ćava, na razmeđu sela Turice i Lisa, iznad strmoglavih litica koje se izdižu nad levom obalom reke Bjelice. Utvrđenje je podignuto na dominantnom i teško pristupačnom vrhu. Ovakva lokacija je u velikoj meri garantovala sigurnost njegovim žiteljima, dok je sa druge strane omogućavala relativno laku kontrolu nad donjim, ravnijim delom Dragačeva i pravcem koji je dalje niz Bjelicu vodio prema dolini Morave i Požeškoj kotlini.

Liška Ćava - pogled sa zapada

Liška Ćava već više od jednog stoleća privlači interesovanje istraživača. Prvi opis staroga grada na Lisu sačinio je Milan Đ. Stanić (dragačevski Vuk Karadžić), a štampan je u Beogradu u prvom godištu narodnog kalendara Dragačevac za 1870. godinu. Stanićev opis, pored toga što sadrži veoma korisne informacije o situaciji na Ćavi tokom druge polovine XIX stoleća, predstavlja i pionirski rad u istorijatu proučavanja starina u Dragačevu. Reč je zapravo o radu koji se može uvrstiti u red najranijih osvrta sa arheološkom tematikom u onovremenoj Srbiji. Lišku Ćavu je 1888. godine, na putu iz Guče za Čačak, obišao putopisac Feliks Kanic ostavivši za sobom kraći opis zatečenih ostataka. Krajem XIX veka, prilikom svojih antropogeografskih proučavanja donjedragačevskih sela, ostatke na Ćavi opisao je i pionir naše etnologije Jovan Erdeljanović.

Liška ćava, gornji grad

Prva stručna arheološka rekognosciranja na Liškoj Ćavi obavili su krajem sedme decenije prošlog stoleća stručnjaci Narodnog muzeja u Čačku. Arheološka iskopavanja na ovom lokalitetu započeta su 1986. godine, kada su u sklopu šireg naučnog projekta koji je obuhvatao istraživanja svih do tada poznatih utvrđenja na teritoriji savremenog Dragačeva i na Liškoj Ćavi istražene prve arheološke sonde. Projekat je pod rukovodstvom dr Miloja Vasića realizovan kroz saradnju Arheološkog instituta iz Beograda i Narodnog muzeja u Čačku, a terenskim istraživanjima, tada u svojstvu saradnika na projektu, rukovodio je dr Mihailo Milinković sa Katedre za srednjovekovnu arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu. Mada skromna po obimu prva sondiranja pružila su odgovor na pitanja osnovne hronološke determinacije ovoga nalazišta. Ustanovljeno je da se radi o jednoslojnom nalazištu čije je trajanje smešteno u okvire ranovizantijske epohe u unutrašnjosti Balkanskog poluostrva (VI - prve decenije VII veka p.n.e.). Konstatovano je da je ovo utvrđenje, zajedno sa jednovremenim utvrđenjima u Viči, Vučkovici, Lopašu, kao i sa Gradinom na Jelici, kojoj je očigledno pripadala funkcija regionalnog centra, pripadalo jedinstvenom sistemu ranovizantijskih fortifikacija nastalih u okviru širokog graditeljskog poduhvata koji je car Justinijan I (527-565) tokom treće decenije VI veka pokrenuo na Balkanu. Život u ovim utvrđenjima trajao je do prvih decenija VII veka i definitivno prestao u vremenu konačnog naseljavanja slovenskih plemana, a među njima i Srba, na Balkansko poluostrvo. Rezultati arheoloških isrtaživanja na Liškoj Ćavi u 1986. godini mogu se pronaći na adresi: http://arheo.f.bg.ac.yu/projekti/jelica/text9/index.html

Tokom 2000. godine arheolozi Narodnog muzeja u Čačku obnovili su arheološka istraživanja na Liškoj Ćavi. Cilj ovih radova je da se kroz niz godišnjih kampanja upotpuni slika o ovom nalazištu, kako bi se ono moglo pravilno vrednovati i kategorisati kao kulturno dobro, odnosno spomenik kulture koji bi u budućnosti mogao postati jedan od značajnijih sadržaja u prezentaciji kulturne baštine Dragačeva . Iskopavanja na Ćavi zapravo predstavljaju uvod u sistematska istraživanja manjih ranovizantijskih utvrđenja koja su do sada konstatovana na ovoj teritoriji.
Utvrđenje na Ćavi, prema dosadašnjim procenama, obuhvata površinu od oko 3,5 - 4 hektara i već je istaknuto je da svojim dimenzijama zavređuje punu naučnu pažnju. Ono je zanimljivo i po svom generalnom planu, budući da se ceo kompleks sastoji od Gornjeg grada (čije dimenzije iznose oko 160 h 50 metara) i utvrđenog Podgrađa čiji se bedemi odvajaju od bedema Gornjeg grada obuhvatajući severnu padinu brda prema Bjelici (odgovor na pitanje koliko iznose precizne dimenzije ovoga dela utvrđenja mogu pružiti samo buduća istraživanja). Bedemi Gornjeg grada obuhvataju sam vrh Ćave. Na pojedinim delovima trase iskopavanja su potvrdila njihovu izvanrednu očuvanost koja se kreće i preko 3 metra visine, kao i izuzetnu solidnost gradnje. Najosetljivije tačke odbrane gradskih bedema ojačane su kulama velikih dimenzija. Jedna od kula, postavljena na jedinoj lako pristupačnoj strani utvrđenja, branila je i gradsku kapiju.

Liška ćava - Podgrađe

Dosadašnja istraživanja unutar utvrđenja uglavnom su bila usmerena na prostor Gornjeg grada za koji se pretpostavlja da je imao vojnu posadu, odnosno bio stalno naseljen, za razliku od Podgrađa koje je unutar svojih bedema najverovatnije prihvatalo zbeg okolnog stanovništva u čestim ratnim okolnostima druge polovine VI veka. Tokom 2000. godine unutar gradskih bedema u potpunosti je istražena veća građevina (površine od oko 100 kvadratnih metara). Namena ovog objekta nije sasvim jasna, ali se prema nekim pokazateljima može pretpostaviti da se radi o ekonomskom objektu, verovatno o nekadašnjoj radionici u kojoj je vršena prerada i topljenje metala. Unutar ove građevine pronađeni su izuzetno značajni arheološki nalazi. Skrećemo pažnju na posebnu varijantu ranovizantjske fibule (kopče za odeću) koja za sada predstavlja unikatan nalaz na Balkanu. Buduća istraživanja Gornjeg grada, odnosno novih građevina koje sasvim evidentno u njemu postoje, pružiće očigledno čitav niz novih iznenađenja. Pokretni nalazi sa Liške Ćave već sada zavređuju mesto u stalnoj postavci bilo koga muzeja, značajno svedočeći o dometima ranovizantijske kulture na ovim prostorima.

Liška Ćava, Gornji grad - pokretni nalazi

Ovogodišnja iskopavanja su na svetlost dana iznedrila još jedan izuzuetno značajan objekat koji je pripadao stanovnicima Ćave. Reč je o ostacima jednobrodne crkve sa manjim narteksom i jednim aneksom sa severne strane koji su istraženi u potpunosti i pouzdano datovani u hronološke okvire trajanja života na utvrđenju. Mada skromna po dimenzijama ova crkva predstavlja jedan od najstarijih spomenika hrišćanstva u ovom delu Srbije i svedoči o visokom stepenu hristijanizacije ovih prostora tokom ranovizantijskog razdoblja. Slične crkve do sada su bile poznate samo na Gradini na Jelici, dok poslednja istraživanja na Ćavi potvrćuju da ih možemo očekivati i na drugim utvrđenjima u Dragačevu.
Istraživanja na Ćavi će nadamo se trajati i dalje. Dosadašnja istraživanja, zahvaljujući razumevanju lokalnih vlasti, finansirana su iz buxeta opštine Lučani. Mećutim, radovi ne bi bili mogući da nije bilo sponzorske podrške i pomoći čitavog malog tima pojedinaca i ustanova koji su shvatili potrebu i značaj ovakvih radova. Arheološke radove na Ćavi pomogli su: IKG Guča, Lovačko udruženje "Dragačevo" iz Guče, TPP "Proleter" iz Guče, JP "Srbija šume" - Šumska sekcija Guča i Katastarska uprava iz Guče.

Dejan Radičević