Stalne postavke i izložbena aktivnost muzeja 1953-2002. godine

Odmah po osnivanju, savet muzeja je odlučio da ova ustanova treba da bude zavičajnog karaktera i kompleksnog tipa. Predviđeno je da se u prvo vreme obrazuju samo dva odeljenja: arheološko-istorijsko (sa etnografskom zbirkom), i odeljenje NOB-a. U skladu sa obrazovanim odeljenjima, formirala se i politika sakupljanja predmeta. Muzej je 1953. godine imao 1.100 predmeta, od kojih su 573 pripadala odeljenju NOB-a, a 433 arheološko-istorijskom odeljenju. Etnografska zbirka brojala je 94 predmeta.
Po osnivanju muzeja pojavio se problem formiranja stručnog tima koji bi radio u ustanovi. Na prvi konkurs za kustose nisu se prijavila kvalifikovana lica, tako da je muzejski savet odlučio da u decembru 1953. godine privremeni upravnik, kustos, bude Stanko Holeček, nastavnik iz Čačka. Za rad u muzeju angažovan je i Dragomir Popović, profesor književnosti, kao honorarni saradnik. Rad muzeja je počeo 1. februara 1953. godine, kada su Holeček i Popović stupili na dužnost. Posle posla oko prikupljanja materijala, i uređenja zbirki, počeli su radovi na postavci u konaku Jovana Obrenovića.
Prva stalna postavka otvorena je za posetioce 7. jula 1953. godine. Svečano otvaranje bilo je sastavni deo obeležavanja Dana ustanka naroda Srbije u Čačku te godine. Muzej je otvoren u 10 časova pre podne, a toga dana postavku je posetilo preko 500 ljudi. Svečanom otvaranju prisustvovali su pretstavnici političkih i društvenih organizacija, Armije, kao i nekadašnji borci Čačanskog partizanskog odreda, roditelji izginulih boraca, kao i veliki broj građana iz grada i okoline. Prisutni su bili i pretstavnici vlasti iz Beograda. Svečanost je otvorio predsednik Gradskog NOO, Radovan Krunić.
Prva stalna postavka u konaku Jovana Obrenovića podeljena je na dve celine. U prizemlju je izložen materijal arheološko-istorijskog odeljenja, u okviru koga je bila i etnografska zbirka.  Svi predmeti iz ovog odeljenja smešteni su u  holu i još dve prostorije u prizemlju konaka. U holu su izloženi predmeti vezani za život grada u XIX veku, slika Jovana Obrenovića i drugih ličnosti vezanih za Čačak, ali i jedan rimski žrtvenik pronađen u Čačku. Ova prostorija je trebalo da prikazuje hod naselja kroz istoriju. Jedna soba u prizemlju posvećena je izlaganju arheološkog materijala od neolita (dve kamene sekire iz Atenice, jedan kameni bat), preko materijal iz doba Halštata ( nalazišta u Guči i u Ostri), do epohe Rima (ara iz Jezdine, ara iz Čačka). U ovoj prostoriji izložen je i materijal iz srednjeg veka i osmanske vladavine (rukopisno jevanđelje iz Ježevice, drvena matrica za otiske, kao i ikonografski radovi Janka Mihailovića Molera).  U drugoj sobi u prizemlju prikazani su događaji u XIX veku vezani za čačanski kraj (Prvi i Drugi srpski ustanak), ali i etnografski materijal (bakarno posuđe i drugi predmeti) koji je dočaravao imućniju građansku sobu u drugoj polovini XIX veka.
Sprat konaka bio je posebna celina. Svih pet soba i veliki hol, ispunjeni su materijalom vezanim za radnički pokret, narodnooslobodilačku borbu partizana, ali i socijalističku izgradnju posle 1945. godine. Na ulazu, u početku hola, nalazile su se fotografije rukovodilaca ustanka 1941. godine, sa reljefom Partizanske spomenice 1941. godine. Jedna soba posvećena je događajima iz ustaničke 1941. godine u čačanskom kraju, koji su prikazani kroz izlaganje oružja upotrebljavanog u borbi, fotografija rukovodilaca, štampani materijal (legitimacije čačanskog partizanskog odreda, priznanice za raspisan zajam, dokumenta vezana za saradnju partizana i četnika, predmeti koji su pripadali Ratku Mitroviću). U drugoj sobi prikazani su događaji vezani za period od 1942. do 1945. godine u čačanskom kraju. Treća prostorija posvećena je  radničkom pokretu i delovanju KPJ pre Drugog svetskog rata (posebno su izdvojeni predmeti Dr. Dragiše Mišovića). U četvrtoj sobi prikazane su fotografije svih narodnih heroja sa teritorije današnjih opština Čačak i Lučani. U toj sobi bio je urađen i reljef Ordena Narodnog heroja. Najmanja soba na spratu predviđena je za odmor posetilaca. Ona je bila ukrašena slikama sa motivima iz NOB-a, i jednom kartom koja je prikazivala borbeni put Čačanskog bataljona u sastavu Druge proleterske brigade, od 1942. do 1945. godine. Jedan deo hola izdvojen je, i u njemu su bile karte na kojima su prikazivane operacije Čačanskog partizanskog odreda  1941. godine, mreža partijskih organizacija od 1937. do 1941. godine. Tu je bila i karta na kojoj su ucrtana mesta gde su postojali logori, preki sudovi i strelišta, mesta gde su mučeni i ubijani građani čačanskog kraja. Osim ovih karti u jednom delu hola nalazile su se i fotografije koje su prikazivali rad na obnovi posle završetka rata 1945. godine.
          Pomoć u stručnoj postavci materijala u prizemlju konaka, muzeju su pružili dr. Borivoje Drobnjaković, etnolog, profesor Univerziteta, i arheolog dr. Miodrag Grbić. Sakupljanje predmeta, fotografija i dokumenata vezanih za radnički pokret i NOB, kao i postavljanju materijala na spratu konaka, vršeno je u saradnji sa Dojčilom Mitrovićem, bratom Ratka Mitrovića. Nakon otvaranja prve postavke, u muzeju je poslove kustosa i dalje vršio Stanko Holeček, da bi u decembru 1953. godine u muzej zaposlen etnolog Slobodan Sanader, koji je sledeće godine postao direktor ustanove.
Muzej je u perspektivi trebao da dobije posebnu zgradu za postavku o NOB-a, dok je u prizemlju konaka trebalo da se obezbedi prostor za arheološku postavku. Na spratu konaka planirana je etnološka postavka. U zgradi starog načelstva  trebalo je da se smesti istorijsko odeljenje, umetnička galerija, prirodnjačko odeljenje, biblioteka i foto-laboratorija. Planovi za novi izložbeni prostor nikada nisu realizovani, a konak je i danas prostor u kome je stalna postavka Narodnog muzeja u Čačku.
Prva sledeća stalna postavka koju je  Narodni muzej u Čačku uradio otvorena je 1956. godine u Gornjoj Crnući (opština Gornji Milanovac). Ova stalna postavka je pokrivala vreme Prvog i Drugog srpskog ustanka i ulogu takovsko-rudničkog kraja u ovim događajima, kao i postavku vezanu za NOB.  
Pored poslova na stalnim postavkama, muzej je organizovao i povremene izložbe u konaku muzeja, i drugim izložbenim prostorima u Čačku. Dominirale su uglavnom likovne izložbe. U periodu od 1953. do 1961. godine, muzej je organizovao ukupno 9 likovnih izložbi, od kojih je 5 bilo vezano za radnički pokret i NOB. Muzej je organizovao i po jednu arheološku, etnološku i prirodnjačku izložbu. Broj sakupljenih predmeta vezanih za slikarstvo (značajna zbirka slika Nadežde Petrović), i izložbena politika,  uslovili su da se 1961. godine iz sastava Narodnog muzeja u Čačku  izdvojeno odeljenje savremene umetnosti, i osnovana  Umetnička galerija “Nadežda Petrović”. Ova ustanova nastavila je da se bavi poslovima vezanim sa savremenu umetnost. Muzej se okrenuo prikazivanju izložbi vezanih za arheologiju, etnologiju, istoriju partizanskog pokreta. U periodu od 1962. do 1974. godine, kada je promenjena stalna postavka u konaku Jovana Obrenovića, muzej je organizovao ukupno 48 povremenih izložbi. Dominirale su izložbe vezane za NOB i radnički pokret (ukupno 19 takvih izložbi), i izložbe vezane za istoriju slikarstva ( 12 izložbi) i savremeno likovno stvaralaštvo (8 izložbi). Ovo je vreme kada je u muzej došao istoričar umetnosti Milovan Vulović, koji je 1962. godine postao direktor ustanove. Tu dužnost obavljao je u narednih 34 godine i Narodnom muzeju u Čačku dao snažan lični pečat.
          Poseban posticaj muzeju dalo je iskopavanje velikih praistorijskih humki u Atenici (1958), sa bogatim nalazima vezanim, kako se to tada mislilo, za Ilire. Rezultati ovih iskopavanja i izlaganje pronađenih predmeta u zemlji i svetu podigli su značaj muzeja u Čačku. Drugi pravac razvoja muzejske službe i dalje je orijentisan na obeležavanje važnih datuma i događaja iz Drugog svetskog rata i partizanski pokret. Tako je 1966. godine otvorena postavka Muzeja revolucionarne omladine u kući Nedića u Čačku. Postavka je pratila razvoj komunističke omladine pred Drugi svetski rat u okviru SKOJ-a, kao i njihovu ulogu u ustanku i događajima u Drugom svetskom ratu, koji su doneli pobedu partizana i ostvarenje socijalističkog društva. Prva prostorija ispunjena je materijalom iz perioda između dva svetska rata i učešćem komunističke omladine u javnom životu Čačka. Druga manja soba oslikavala je delovanje skojevaca  u raznim đačkim družinama i čačane u španskom građanskom ratu. Druga velika soba prikazivala je  period od 1941. do 1944. godine, borbe, stradanja, logore stratišta. Hol između soba posvećen je obnovi i izgradnju nakon 1945. godine, organizovanju raznih omladinskih radnih akcija. Uglavnom su izložene fotografije, sa malim brojem predmeta.
          Razvoj muzeja, povremene izložbe, bogatije i raznovrsnije zbirke, nova arheološka iskopavanja, uslovili su potrebu pokretanja posebne stalne publikacije. Narodni muzej u Čačku je prvo posebno izdanje štampao 1956. godine. To su bile Ratne beleške Mite Petrovića. Prva publikacija koja se odnosila na rad muzeja, bila je monografija od Milene Đuknić i Borisava Jovanovića, Ilirska kneževska nekropola u Atenici,  iz 1966. godine. Tri godine kasnije muzej je pokrenuo štampanje svog časopisa. Prvi broj Zbornika radova Narodnog muzeja izašao je iz štampe 1969. godine. Već sledeće godine Zbornik nije štampan, ali je 1971. godine  izašao za jednu godinu u nazad. Taj ritam izlaženja održan je do danas, i ukupno je štampano 30 brojeva Zbornika radova Narodnog muzeja,  sa ukupno 486 priloga, na skoro 10.000 stranica. Ovaj veliki izdavački poduhvat omogućio je redovno objavljivanje rezultata rada zaposlenih stručnjaka u muzeju. Struktura članaka u za sada 30 izašlih brojeva otkriva  mnogobrojne teme koje su prerasle lokalne okvire Čačka. Razmena publikacija sa mnogobrojnim uztanovama u zemlji i inostranstvu, svedoči o značaju Zbornika koji je postao nezamenljiva publikacija za izučavanje prošlosti čačanskog kraja.
          Muzej se vremenom razvijao, i postepeno osvajao prostor za proširivanje zbirki. Pravljeni su planovi da se stalna postavka muzej proširi u zgradi starog načelstva, ili zgradi gde je smeštena ekonomska škola. Ovi planovi nisu realizovani. U zgradi starog načelstva smešteni su depoi i kancelarije muzeja, dok je u prizemlju iste zgrade obezbeđen prostor za povremene izložbe. U konaku Jovana Obrenovića trebalo je da se izloži etnografska stalna postavka, ali to je i dalje ostao prostor za prikaz istorijskog razvoja čačanskog kraja.
          Pošto je Narodni muzej u Čačku pokrivao i prostor Opštine Lučani, postavljene su dve stalne postavke i u Dragačevu. Prva postavka Muzej Goračićke bune,  u istoimenom selu, i sudnici vezanoj za ovaj događaj, otvorena je 1968. godine. Postavka pod nazivom Muzej Dragačeva, smeštena je u dve prostorije Doma kulture u Guči. Prikazivala je tri perioda: praistoriju, Prvi i Drugi srpski ustanak i kao jednu celinu vezanu za radnički pokret i revoluciju. Pored fotografija, izloženi su i predmeti u vitrinama.  Za posetioce postavka je otvorena 1969. godine.
          Posle nešto manje od dve decenije, 1974. godine, promenjena je stalna postavka u konaku Jovana Obrenovića. Arheološki i istorijski materijal izložen je u prizemlju konaka, dok je na spratu odvojen prostor za partizanski pokret u Drugom svetskom ratu. Nova postavka imala je ukupno tri tematske celine. Prva tematska celina obuhvatala je arheološku postavku, koja je smeštena u podrumskom delu konaka i najvećem delu hola. U podrumskom delu konaka prikazan je razvoj čačanskog kraja od neolita (izloženi su predmeti vinčanske kulture), preko metalnog doba (grobni nalazi tumula) u kojem je posebna celina bio prikaz kneževske humke u Atenici. Antički period zastupljen je sa nalazima iz rimskih termi u gradu, i slučajnim nalazima iz okoline Čačka. Srednjovekovni period prikazan u holu,  sa slučajnim nalazima vezanim za dolazak Slovena na ove prostore i predmetima vezanim za Srpsku srednjovekovnu državu (nakit, oružje, keramika, rukopisi). Jedan deo hola bio je ispunjen materijalom iz osmanskog perioda (XVI-XVII vek), a soba do ovog dela hola posvećena je manastirima u Ovčarsko-kablarskoj klisuri i okolini Čačka. U jednoj sobi u prizemlju prikazani su događaji i predmeti vezani za Prvi srpski ustanak i Haxiprodanu bunu (manja soba), u drugoj sobi prikazan je materijal vezan za Drugi srpski ustanak. Posebno mesto dato je bitci na LJubiću. Ceo sprat konaka odvojen je  za treću tematsku celinu koja je  prikazivala  radnički pokret i narodnooslobodilačku borbu. Ova tematska celina podeljena je na šest podcelina. Prva se odnosila na početak radničkog pokreta, Srpsku socijaldemokratsku partiju (prva soba). Delatnost Filipa Filipovića, Koste Novakovića i Dragiše Mišovića izložena je jednom delu hola. Druga podcelina opisivala je nastanak ustanka 1941. godine, prve borbe, formiranje narodne vlasti, život na slobodnoj teritoriji (druga soba). Hol iza ove sobe posvećen je unutrašnjem životu na slobodnoj teritoriji 1941. godine, posebno u Čačku. Sledeća podcelina odnosila se na period od 1942. do 1944. godine, teror okupatora i domaćih izdajnika nad pripadnicima partizanskog pokreta, odvođenje u logore, ali i borbe ostataka partizana i delatnost Okružnog komiteta KPJ za Čačak (treća soba). Posebna podcelina posvećena je ratnom putu Čačanskog bataljona u okviru Druge proleterske brigade (četvrta soba). Izložbeni prostor se završavao sa prikazom borbi za oslobođenje Čačka 1944. godine (peta, najmanja soba na spratu). Na samom ulazu u hol, stajala je veliko platno pod nazivom Čačanski partizanski odred, rad Bogića Risimovića.
Autori stalne postavke bili su arheolog Milena Ikodinović, istoričar umetnosti Dušanka Ranković, istoričar Teodosije Vukosavljević i istoričar umetnosti  i direktor muzeja Milovan Vulović. Tehničku pripremu izveli su fotograf Slobodan Marković i domar Mišo Huđec.
Narodni muzej u Čačku je pored stalnih postavki u gradu formirao i nekoliko muzejskih postavku u okolini Čačka. Tako je 1973. otvorena postavka partizanske bolnice u jednoj zgradi do Osnovne škole u Donjoj Gorevnici, a 1977. godine otvorena je spomen soba Dragiše Mišovića u njegovoj kući u Kulinovcima. 
Dominacija prikazivanja NOB-a u izložbenim prostorima Narodnog muzeja u Čačku prelamala se i kroz povremene izložbe. Od 1975 do 1980. godine bilo je 10 izložbi posvećenih NOB-u, 5 istorijskih i 3 etnološke. Smrt Josipa Broza nije odmah korespondirala i promenom izložbene politike muzeja. Prelom u prikazivanju prošlosti desio se tek krajem 80-ih godina XX veka. Izložbe posvećene partizanskom pokretu organizuju se i dalje, tako da ih je do 1988. godine ukupno bilo 9 takvih izložbi. Te godine Narodni muzej u Čačku otvorio je  Muzej radničkog pokreta i NOB-a u Gornjem Milanovcu, nakon čega stalne ni povremene izložbe nisu za temu imale Drugi svetski rat i partizanski pokret. 
Sa raspadom SFRJ došlo je do potpunog prekida slavljenja tradicija NOB-a, tako da je postavka u Muzeju revolucionarne omladine promenjena, i umesto nje je 1992. godine postavljena stalna postavka pod nazivom  Enterijer gradske kuće u Čačku krajem XIX i početkom XX veka.  Autor postavke je etnolog Nevenka Bojović. Postavka je dočaravala kuću bogatijih Čačana, koje su bile opremljene nameštajem nabavljenim u Beogradu i drugim većim varošima Srbije. Pored nameštaja izloženi su i predmeti koji govore o ženskoj građanskoj nošnji, posuđu koje se upotrebljavalo, načinu života.
Vreme od 1981. do 1992. godine je zapamćeno po mnogobrojnim povremenim izložbama. Organizovano je ukupno 83 povremenih izložbi. Pored 9 izložbi posvećenih NOB-u, muzej je organizovao i 19 etnoloških, 25 istorijskih 6 arheoloških, dve posvećene primenjenoj umetnosti. Značajan je i broj povremenih izložbi posvećenih istoriji umetnosti-11 takvih isložbi. Muzej je organizovao i 12 likovnih izložbi, od kojih su 10 Dečji majski saloni- stalna manifestacija muzeja posvećena crtežima dece iz osnovnih škola.
Promene u društvu odrazile su se i na stalne postavke Narodnog muzeja u Čačku. Periodi istorije pre Drugog svetskog rata,  građanski i život na selu, postali su teme za stalne i povremene izložbe. Muzej je 1993. godine obnovio postavku Muzej Goračićke bune u istoimenom selu, autora istoričara Slobodana Nevoljice. Iste godine promenjena je postavka u Gornjoj Crnući. Umesto prikaza Prvog i Drugog srpskog ustanka, NOB-a, otvorena je postavka Muzej kuća Milana Obrenovića, autora istoričara Radivoja Bojovića. Sledeće, 1994. godine, u selu Vranićima kod Čačka otvorena je postavka pod nazivom Konak Sretena Čolića, gde je prikazan enterijer seoske kuće krajem XIX i početkom XX veka sa najbližom okućnicom. Autor postavke je etnolog Nevenka Bojović.
Promenjena je i stalna postavka u konaku Jovana Obrenovića, koja je za posetioce otvorena 1996. godine. Postavka ima tri tematske celine. Prva celina je posvećena arheološkim nalazima od neolita do kraja srednjeg veka, i ispuljava podrumski deo konaka (neolit, eneolit, bronzano doba, kneževska humka u Atenici, nalazi iz doba Rima), veliki hol, (kasna antika, rana Vizantija kroz predmete sa Gradine na Jelici, prvi vekovi života Srba na ovim prostorima) i malu sobu u prizemlju (srpska srednjovekovna država). Druga tematska celina posvećena je Ovčarsko-kablarskim i manastirima iz okoline Čačka, sa riznicom čačanske crkve. Predmeti iz ove tematske celine izloženi su u dve sobe i delu hola u prizemlju.  Treća celina postavljena je na celom spratu konaka i prikazuje ustanke i ratove u čačanskom kraju od 1804. do 1941. godine. Prva soba posvećena je Prvom srpskom ustanku, deo hola Haxiprodanovoj buni. Druga soba prikazuje Drugi srpski ustanak. Deo hola između sdruke i treće sobe posvećen je Srpsko-turskim ratovima 1876-1878. godine i učešću čačana u značajnijim borbama. Treća soba prikazuje Balkanske ratove, a četvrta soba, kao i deo hola, posvećena je Prvom svetskom ratu, kroz prikaz ratnog puta 10. pešadijskog puka iz Čačka. Peta, najmanja soba, prikazuje ustanak 1941. godine. Autori postavke su arheolozi Lidija Nikitović i Olivera Marković, istoričar umetnosti Delfina Rajić i istoričar Radivoje Bojović. Tehničku pripremu izveli su fotograf Slobodan Marković, preparator Dejan Petrović i domar Dejan Axemović.
Posle 34 godine koje je proveo na mestu direktora Narodnog muzeja u Čačku, istoričar umetnosti Milovan Vulović otišao je u penziju krajem 1996. godibne. Dužnost direktora muzeja obavljao je istoričar Radivoje Bojović, do aprila 1997. godine, kada je direktor muzeja postala etnolog Nevenka Bojović.
Osim izmene stalnih postavki, promene je pretrpela i politika povremenih izložbi. Od 1993. do kraja 2001. godine, muzej je organizovao ukupno 59 izložbi od kojih su: 22 likovne izložbe, 11 iz oblasti istorije umetnosti, 15 etnoloških, 9 istorijskih i dve arheološke izložbe. U ovom periodu muzej je i 13 puta pozajmljivao prostor za izložbe drugih ustanova, udruženja ili pojedinaca.

Miloš Timotijević