ARHEOLOŠKA ISKOPAVANJA

Crkva Uspenija Presvete Bogorodice

Gradina na Jelici

Liška Ćava

Dvorište Narodnog muzeja u Čačku, iskopavanja 2006.

Dvorište Narodnog muzeja u Čačku predstavlja značajno višeslojno arheološko nalazište na teritoriji grada. Na prostoru dimenzija oko 100 x 100 m, na uglu ulica cara Dušana i Gospodara Jovana, jugozapadno od crkve Svetog Vaznesenja, na slobodnim površinama oko današnjeg gospodar-Jovanovog konaka, nalazi se lokalitet na kojem su se u različitim vremenskim epohama razvijala naselja seoskog, odnosno gradskog tipa.

Reč je o terenu udaljenom od sadašnjeg korita Zapadne Morave u pravcu juga oko 600 m. Teren je u ranijim epohama često bio na udaru poplava, kako to istorijski izvori beleže, a potvr?uju arheološka istraživanja. U novije vreme (od kraja XIX veka), zbog velikih gra?evinskih poduhvata i razvoja infrastrukture, znatno je izmenjena konfiguracija tla, velikim nasipanjima podignuta je kota terena, što se naročito ogleda u severnom delu dvorišta, čije apsolutne vrednosti danas iznose: oko !241,30 m - severni deo, !240,70 m - na sredini i ! 240,30 m na jugu dvorišta.

Arheološka istraživanja na prostoru dvrorišta muzeja u Čačku sprovedena su, do sada, u tri kampanje: 1977, 1984 i 2006. godine. Reč je o sondažnim istraživanjima, gde je otvoreno ukupno 8 sondi i ispitana površina od 100 m2, do nivoa zdravice. Ovim radovima dobijena je osnovna stratigrafija lokaliteta, otkriveni su delovi arhitekture iz različitih epoha i sakupljen raznovrstan arheološki materijal.

Tokom 1977. godine, otvorene su četiri sonde manjih dimenzija, na trasi asfaltnog puta uz zapadno lice zgrade muzeja. Prilikom ovih radova, otkriveni su delovi gra?evina iz novije prošlosti i očišćeno je šest poznosrednjevekovnih grobova. Radovima je rukovodila Milena Ikodinović.

Arheološkim radovima 1984. godine otvorene su dve sonde (10 x 2 m i 4 x 4 m), jedna severno od konaka gospodar-Jovana, sa ciljem provere postojanja arhitektonskih ostataka, uočenih prilikom zemljanih radova pri postavljanju kablova u ulici cara Dušana. Ovim radovima konstatovan je negativ jednog masivnijeg zida, koji je delimično prelazio preko zidanog bunara, opredeljenog u rimsko doba. U drugoj sondi, istočno od konaka gospodar-Jovana, otkriveni su tragovi kaldrme, za čiju gradnju je upotrebljavan rimski gra?evinski materijal (me?u kojima se nalaze opeke sa žigom cohors II miliaria Delmatarum).

Tokom 2006. godine otvorene su dve sonde (slika 1), sa ciljem provere stratigrafije i rezultata geofizičkih istraživanja. Geofizičkim istraživanjima pokrivena je severna polovina dvorišta, odnosno površina oko 50 x 50 m. Ispitivanja su vršena metodom geoelektričnog skeniranja tla, na 20 profila dužine po 50 m, dubinskog zahvata do 3,00 m, na osnovu kojih je dobijeno pet potencijalnih zona, sa mogućim sadržajem arheoloških ostataka, na dubinama od 1,00-3,00 m. Za arheološko istraživanje izdvojene su dve zone, koje su potom sondirane.

Sonda 2 je postavljena na mestu gde se, prema rezultatima geoelektičnih ispitivanja, na dubinama 0,80-2,00 m oČekivalo postojanje kamene arhitekture. Arheološka iskopavanja su potvrdila postojanje masivnijeg zida pravca sever-jug (slika 3), dobro gra?enog od lomljenog pritesanog kamena, vezivanog malterom, čije preciznije hronološko odre?enje nije bilo moguće, zbog malog obima istraživanja, ali se može pretpostaviti da je izgra?en u novije doba, odnosno u periodu XVI-XVIII veka, i da u vreme izgradnje gospodar-Jovanovog konaka 1835. godine, više nije bio u funkciji. Gra?evinski materijal sa ovog objekta mogao je da posluži za gradnju pomenutog konaka.
Iako malog obima, ova istraživanja su veoma značajna za pitanja razvoja naselja, koje je preraslo u centar Čačka, i u korelaciji sa nalazima sa okolnih lokaliteta (porta Svetog Vaznesenja, Mutapova, slučajni nalazi u ulici Bate Jankovića), mogli bi pružiti sliku o razvoju naselja na ovom području kroz različite epohe. Na osnovu dosadašnjih nalaza iz Dvorišta muzeja, moglo bi se reći sledeće:

- najstariji tragovi naseljavanja potiču iz rimskog doba. Arheološki sloj je veoma tanak i govori o manjoj eksploataciji terena u periodu verovatno od kraja III i naročito tokom IV veka. O karakteru i obimu naselja za sada nema dovoljno indicija, ali svakako da su u blizini postojali objekti od kamena i opeke, moguće ukrašavani arhitektonskom plastikom, mermernim podnim pločama i skulpturama, čiji su fragmetni pronalaženi tokom tri arheološke kampanje;

- sledeći horizont života mogao bi da se veže za period poznog srednjeg veka, iz kojeg uglavnom potiču nalazi keramičkih posuda (preovla?uje ognjišna keramika lošije izrade). Tragovi čvrste arhitekture nisu posvedočeni, verovatno je reč o manjem naselju seoskog tipa, koje je nastavilo život i tokom turske dominacije, što su defteri uredno zabeležili. Naselje je imalo pazar, a kasnije i pana?ur, a trgovački kontakti sa Dubrovnikom, potvr?eni nizom akata iz prve polovine XV veka, arheološki bi mogli da se potkrepe nalazom staklenog pehara, na?enog prilikom iskopavanja dvorišta 1984. godine, koji bi mogao da se opredeli upravo u ovo vreme. Otkrivenih šest grobova iz poznog srednjeg veka, verovatno pripadaju nekropoli, registrovanoj i delimično istraženoj oko crkve Svetog Vaznesenja;

- naredni horizont je period turske dominacije, do dolaska Obrenovića, iz kog u najvećem broju potiču nalazi keramičkih posuda, na?enih u sloju ili u okviru brojnih ukopa-jama. Ovom periodu bi mogao da pripada i deo zida nekog objekta, otkriven u Sondi 2, tokom 2006. godine;- nalaze iz najmlađeg perioda XIX veka je dosta teško odvojiti od nalaza iz prethodnog horizonta, jer je reč o kontinuiranom životu, bez promena uočljivih u keramičkom materijalu i metalnim nalazima.

Budućim istraživanjima na slobodnim površinama u dvorištu muzeja biće moguće jasnije definisati obim i karakter naselja, razvijanog na ovom području od rimskog doba do naših dana, a naša saznanja o materijalnoj kulturi u svim njenim aspektima (stambenoj, ekonomskoj, privrednoj, i drugim) svakako da će biti kompletnija, a istorijski izvori bi mogli da dobiju svoju konačnu potvrdu u ovim materijalnim tragovima.

mr Gordana Jeremić

Aleksandra Babić